ΛΥΚΟΜΙΔΗΣ

Φιλοσοφία, μυσταγωγία και επιστήμη

ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ

Posted by lykofron στο 12/10/2009

Το τι είναι γνώση είναι ένα ζητούμενο στη φιλοσοφία και μάλιστα στη Γνωσιολογία, τον βασικό αυτόν φιλοσοφικό κλάδο. Στη Γνωσιολογία όμως δεν υπάρχει μία, αλλά πολλές γνωσιολογικές θεωρίες και η καθεμιά δίνει τη δική της απάντηση για το τι είναι γνώση.

Η ΓΝΩΣΗ είναι δύναμη και μάλιστα η μεγαλύτερη μέσα στο Σύμπαν. Αλλά για ποία γνώση μιλάμε; Μιλάμε για την γνώση της αλήθειας.

Κατά την αισθησιοκρατία και τη θεωρία της αντανάκλασης, ΓΝΩΣΗ είναι η πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας στον εγκέφαλο μας. Κατά τον ορθολογισμό και άλλες θεωρίες γνώση είναι ο σχηματισμός μιας λογικής εικόνας για τον κόσμο, μιας εικόνας που την κάνουν δυνατή θεμελιακές έννοιες της νόησης μας. Κατά τον ορθολογισμό (και μάλιστα του Χέγκελ) οι νόμοι της νόησης είναι και νόμοι της πραγματικότητας, υπάρχει σύμπτωση νόησης και πραγματικότητας. Κατά τον Καντ δεν είναι δυνατό να γίνεται λόγος για συμφωνία ανάμεσα στη νόηση και τα πράγματα. Η γνώση γι’ αυτόν είναι μια λογική εικόνα που κατασκευάζει η νόηση μας με τις κατηγορίες της, μια λογική εικόνα που δεν συμπίπτει με την αντικειμενική πραγματικότητα.

Κατά τον πραγματισμό γνώση είναι μια χρήσιμη πληροφορία, ενώ κατά τον πλασματισμό του Βάιχιγκερ η γνώση είναι ένα σκόπιμο ψέμα που μας διευκολύνει στη ζωή και δεν έχει καμιά σχέση με την αλήθεια ή τη βαθύτερη γνώση της πραγματικότητας.

Γνώση είναι μια σύλληψη του ανθρώπινου πνεύματος, που έχει προσανατολιστική αξία και βοηθά τον άνθρωπο να δαμάζει και να οργανώνει τη ζωή του.

Μέσα στη γνώση κατά τον Βάιχιγκερ δεν υπάρχει ενότητα και συνέπεια, γιατί η μια «γνώση» συγκρούεται συνήθως με τις άλλες και όλες μαζί συγκρούονται και αντιφάσκουν με την ίδια την πραγματικότητα. Η ανθρωπότητα ζει μέσα σε ένα ψέμα, σε ένα σύνολο από ψέματα που υπάρχουν όχι μόνο στις θρησκείες και τις φιλοσοφίες αλλά και στην επιστήμη. Όλα αυτά τα ψέματα διατηρούνται, γιατί βοηθούν τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν τη ζωή σαν πρακτικό φαινόμενο.

Για τη συμβατικότητα της γνώσης έκαναν λόγο, από άλλη σκοπιά, ο Πουανκαρέ και ο Ντίγκλερ. Κατ’ αυτούς οι επιστήμες δίνουν μια απλοποιημένη εικόνα της πραγματικότητας και όχι την πραγματική της εικόνα.

Αμφιβολία για τη γνώση εξέφρασαν επίσης οι Σκεπτικοί. Αυτοί θεώρησαν αδύνατη την απόκτηση οποιασδήποτε γνώσης. Στη θέση της βέβαιης γνώσης έβαζαν την πιθανότητα ή την ευλογοφάνεια. Την ενότητα της γνώσης αρνήθηκαν οι οπαδοί του σχετικισμού και του υποκειμενισμού. Για τους πρώτους η γνώση δεν έχει γενικό κύρος, ισχύει για μια ορισμένη εποχή ή για ορισμένους λαούς, τάξεις, ομάδες κλπ., ενώ για τους υποκειμενιστές υπάρχουν τόσες «γνώσεις» όσα και άτομα.

Η επιστήμη δεν αμφιβάλλει για το κύρος της γνώσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι δογματική, αλλά διαπιστώνει ότι οι προτάσεις της είναι επαληθεύσιμες. Διαπιστώνει επίσης η επιστήμη ότι η γνώση είναι προοδευτική (και όχι οριστική και τελειωτική) και ότι προχωρεί μέσα από δοκιμαστικές θεωρίες και ερμηνείες που αντικαθίστανται από άλλες πιο ικανοποιητικές, που ερμηνεύουν καλύτερα μια σειρά φαινομένων. Τα πορίσματα των φυσικών επιστημών αξιοποιούνται τέλος σε τεχνικές εφαρμογές, γεγονός που επιβεβαιώνει απόλυτα την ορθότητα τους.

Σε κάθε εποχή υπάρχουν αναμφίβολα και «νομιζόμενες» γνώσεις, γνώσεις που αποδεικνύονται αργότερα πλάνες. Η γνώση είναι συναρτημένη με την εξελικτικότητα, όπως και κάθε τομέας του πολιτισμού. Πίσω από τη γνώση βρίσκεται η ανθρώπινη προσπάθεια, η διανοητική εργασία και προσπάθεια που πραγματοποιεί βαθμιαίες κατακτήσεις, που προχωρεί με μικρά βήματα, χωρίς να κάνει άλματα. Ούτε μίλησε κανείς ποτέ για παντογνωσία. Αυτά που γνωρίζει ο άνθρωπος είναι πολύ λίγα σε σχέση με αυτά που αγνοεί. Γι’ αυτό η παντογνωσία αποδόθηκε στο θεό. Ωστόσο η θεϊκή γνώση μας είναι άγνωστη και είναι καθαρή απάτη το να παρουσιάζεται ένα θρησκευτικό σύστημα σαν θεϊκή αποκάλυψη, τη στιγμή μάλιστα που υπάρχουν πολλές τέτοιες «αποκαλύψεις», οι οποίες συγκρούονται μεταξύ τους.

Η γνώση χαρακτηρίστηκε από ορισμένους σαν λυτρωτική δύναμη, σαν πληροφορία ή διαπίστωση που μας απαλλάσσει από θρησκευτικές προλήψεις, που και δεν έχουν κάποιο στοιχείο λογικότητας και βασανίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Άλλοι φοβήθηκαν τη γνώση, μίλησαν για «τραγική γνώση» και προτίμησαν την άγνοια. Αυτό αφορά ένα ιδιαίτερο είδος γνώσης ή την αυτογνωσία του ανθρώπου, που σε ορισμένες περιπτώσεις έχει δυσάρεστα επακόλουθα. Τέλος άλλοι χαρακτήρισαν τη γνώση σαν πραγματική δύναμη, γιατί βοήθησε την ανθρωπότητα να κυριαρχήσει πάνω στη φύση. Ωστόσο αποδείχτηκε στον αιώνα μας ότι η κυριαρχία αυτή της φύσης είναι εκβιασμός της φύσης, διατάραξη της ισορροπίας της, μόλυνση και καταστροφή της. Σκέφτεται κανείς ότι η γνώση είναι κάτι το βλαβερό. Ωστόσο δεν μπορεί κανείς να βάλει τέρμα στην ανθρώπινη περιέργεια και στη γνωστική προσπάθεια, στην έρευνα. Ο ανθρώπινος νους θα προχωρεί, έστω κι αν αυτό θα έχει τελικά καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα. Αυτό βέβαια δεν συνιστά κάποια ιστορική νομοτέλεια, αλλά είναι μια μοιραία εξέλιξη του ανθρώπινου γένους και του πλανήτη τον οποίο κατοικεί, μια εξέλιξη που ούτε ο άνθρωπος προέβλεψε ούτε φυσικά κάποιος θεός προδιέγραψε. Δεν μπορεί να αποφύγει κανείς τις σκέψεις αυτές, όταν μιλά για τη γνώση. Η γνώση πρέπει να θεωρείται και κάτω από το πρίσμα των αποτελεσμάτων της.

ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΑ  (ή ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑ), είναι κατεύθυνση ή κλάδος μέσα στη φιλοσοφία, που ασχολείται με το φαινόμενο της γνώσης. Η Γνωσιολογία εξετάζει συγκεκριμένα τα προβλήματα τα σχετικά με την ουσία της γνώσης, των παραγόντων σχηματισμού της, του κύρους και των ορίων της.

Η Γνωσιολογία δεν προσφέρει ενιαίες λύσεις για τα πιο πάνω προβλήματα. Η Γνωσιολογία είναι ο χώρος των θεωριών, των πιο διαφορετικών ή και αντίθετων θεωριών. Όλες αυτές οι θεωρίες εξετάζονται κριτικά και συγκριτικά μέσα σε μια Γνωσιολογία, χωρίς όμως μια τέτοια συνεξέταση να οδηγεί στον υπερκερασμό των αντιθέσεων ή στην ανακάλυψη μιας ενιαίας θεωρίας που συγκερνά τις γνωσιολογικές αντιπαραθέσεις. Το πολύ-πολύ ένας γνωσιολόγος να δείξει την προτίμηση ή τη συμπάθεια του για μια ορισμένη άποψη. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι η Γνωσιολογία διερευνά το φαινόμενο της γνώσης απ’ όλες τις πλευρές, τη στιγμή που η επιστήμη θεωρεί την έννοια της γνώσης απλή και αυτονόητη, δηλ. σαν έννοια που δεν χρειάζεται καμιά ανάλυση.

Η Γνωσιολογία δεν είναι ιστορικά ο πρώτος κλάδος της φιλοσοφίας, όπως θεωρείται σήμερα. Οι επιστήμονες επιδίδονταν στις έρευνες τους και έφταναν σε επιστημονικές γνώσεις χωρίς τη βοήθεια κάποιας γνωσιολογίας. Ακόμη και οι φιλόσοφοι δεν ξεκινούσαν από μια προδιαμορφωμένη Γνωσιολογία, δεν θεωρούσαν απαραίτητο να διαφωτίσουν το πρόβλημα της γνώσης, προτού προχωρήσουν στη διατύπωση μιας κοσμοθεωρίας. Ορισμένοι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι διατύπωσαν γνωσιολογικές θέσεις, όχι συστηματικά, αλλά όσο έκριναν απαραίτητο, για να προχωρήσουν στη συγκρότηση των συστημάτων τους.

Με το γνωσιολογικό πρόβλημα ασχολήθηκαν πιο συστηματικά οι φιλόσοφοί του αγγλικού διαφωτισμού (Μπέικον, Χομπς, Λοκ, Μπέρκλεϋ, Χιούμ) και ο Γερμανός φιλόσοφος Καντ. Αργότερα οι νεοκαντιανοί της σχολής του Μαρβούργου θεώρησαν τη Γνωσιολογία ως τον πιο βασικό κλάδο της φιλοσοφίας.

Η Γνωσιολογία από τους οπαδούς της συστηματικής φιλοσοφίας αναγνωρίστηκε ως ο πρώτος και πιο βασικός κλάδος της Φιλοσοφίας για το λόγο ότι προσπαθεί να διαφωτίσει το πρόβλημα της γνώσης, αλλά και γιατί ξεκαθαρίζει βασικές μεθοδολογικές έννοιες, που είναι σε χρήση και στη Φιλοσοφία και στην επιστήμη. Τέτοιες έννοιες είναι: επαγωγική και παραγωγική μέθοδος, απόδειξη, αλήθεια κ.λπ. Με τις έννοιες αυτές ασχολείται και η Λογική. Η τελευταία όμως συγκεντρώνει την προσοχή της στους κανόνες που διέπουν την εξωτερική ορθότητα της σκέψη: είναι μια τυπική επιστήμη. Από μερικούς η τυπική Λογική εντάχθηκαν στη Γνωσιολογία. Άλλοι πάλι έδωσαν στη Γνωσιολογία το όνομα «Λογική», στο οποίο έδωσαν ένα ευρύτερο περιεχόμενο. Στην τελευταία περίπτωση η Λογική περιλαμβάνει και τη Γνωσιολογία και την τυπική Λογική. Γενικά όμως η Γνωσιολογία διακρίνεται από την τυπική Λογική. Τέλος στη Γνωσιολογία εντάσσεται και η Επιστημολογία, η οποία προχωρεί σε μια συγκριτική θεώρηση των επιστημών, τις ταξινομεί κα ερευνά τις σχέσεις τους, τις κοινές μεθόδους τους, τις αλληλεπίδρασε, τους κ.λπ. Συνήθως η Γνωσιολογία τελειώνει με την Επιστημολογία. Η τελευταία όμως εμφανίζεται και σαν ανεξάρτητος κλάδος.

Δεν έλειψαν και οι αμφισβητίες της Γνωσιολογίας. Ο Χέγκελ διατυπωσε την άποψη ότι η Γνωσιολογία πρέπει να επανεξετάζει συνεχώς τι. αρχές της, αφού τις θεωρεί τόσο θεμελιακές για κάθε πιο πέρα γνώση κα έρευνα. Αυτό σημαίνει ότι η Γνωσιολογία ποτέ δεν μπορεί να είναι σίγουρη για την ορθότητα και το κύρος των αρχών της, ποτέ δεν μπορεί γίνει επιστήμη. Άλλοι κρίνουν περιττή τη Γνωσιολογία (οι οπαδοί το ενορατισμού, οι υπαρξιακοί φιλόσοφοι κά.). Παρατηρήθηκε ότι τα μέγαλα φιλοσοφικά συστήματα αγνόησαν ή παραμέρισαν τη Γνωσιολογία, Γνωσιολογία όμως ήταν εκείνη που προσγείωσε τους μεταφυσικούς φιλοσόφους και έδειξε ότι η γνώση μας έχει ορισμένα όρια και ότι αυτό, που βρίσκεται πέρα από την εμπειρία δεν μπορεί να γίνει αντικείμενα γνώσης. Η Γνωσιολογία ή τουλάχιστον ορισμένες γνωσιολογικές θεωρίες έθεσαν τέρμα στις αυθαιρεσίες της Μεταφυσικής. Η Γνωσιολογία μάς απάλλαξε από φαντασιώσεις και αυταπάτες και μας οδήγησε σ γνωσιολογική αυτογνωσία. Μας έδειξε τι μπορούμε να γνωρίσουμε, μπορεί να γίνει αντικείμενο γνώσης, και διέστειλε τη γνώση από την πίστη, που είναι απαίτηση της καρδιάς και του συναισθήματος και όχι τγ. νόησης. Η Γνωσιολογία κρίνει επίσης και τις συλλήψεις της νόηση; γιατί δεν είναι δυνατό κάθε θεωρητική και νοητική σύλληψη να είναι ορθή ή να ανταποκρίνεται σε κάτι πραγματικό. Η Γνωσιολογία είναι πιο κριτικός κλάδος της φιλοσοφίας, για να μην πούμε ότι κάθε κριτική μεταβάλλεται αυτόματα σε Γνωσιολογία. Οπωσδήποτε όμως κάθε κριτική φιλοσοφία είναι πρώτα και κύρια Γνωσιολογία.

ΛΥΚΟΦΡΩΝ (Σ. ΤΑΚΑΣ)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: