ΛΥΚΟΜΙΔΗΣ

Φιλοσοφία, μυσταγωγία και επιστήμη

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΝΕΥΜΑ

Posted by lykofron στο 06/03/2010

Στην Ελληνική παράδοση η λέξη «πνεύμα» είχε πολύ διαφορετική έννοια από αυτήν που της προσδόθηκε κατά τους μεταγενέστερους χρόνους. Έτσι η (γραμματική[1]) σημασία της λέξεως αυτής ήταν «το, προ της εκφωνήσεως φωνήεντος φθόγ­γου, εκπεμπόμενο ρεύμα αέρος, η πνοή (φύσημα μετρίας εντάσεως) του αέρος, ο άνεμος, ο αήρ». Κατά τον Αριστο­τέλη, «πνεύμα» εί­ναι ο θερμός αήρ ο ενυπάρχων στον οργανισμό και δη στο αίμα προκα­λών δια των φλεβών τον σφυγμό και την αναπνοή.

Τον μεσαίωνα και ιδιαίτερα υπό την επί­δραση του χρι­στιανισμού, αλλά και κατά τους με­ταγενέστερους χρόνους δόθη­καν σ’ αυτήν την λέξη πολλές και διαφορετικές έν­νοιες π.χ. Πνεύμα θεωρείται η αναπνοή, φορέας  της ζωής και των ψυ­χικών λειτουργιών, επίσης πνεύμα είναι η «ζωή», «η πνοή της ζωής» (πνοή ζωογονούσα το σώμα), αλλά και κάτι ενδιάμεσο μεταξύ σώματος και ψυχής. Επίσης πνεύμα χαρακτηρίζεται η άυλη ου­σία, φο­ρέας των διανοητικών λειτουργιών, σε αντίθεση προς το σώμα και την ύλη. Κατά τους Πανθεϊστές, πνεύμα  είναι η άυλη ουσία, η διάχυτος στην Φύση.

Στην φιλοσοφική ορολογία η λέξη εισήχθη πολύ αργό­τερα. Έτσι αρχικά προτιμού­σαν τους όρους «νους, νόηση, λόγος». Μό­λις μετά τον Κάντιο αρχίζει ο όρος πνεύμα να εισάγεται στην φιλοσο­φική γλώσσα, από δε τον  Έγελο και μετά βλέπουμε να επικρατεί. Το περιεχόμενο του όμως τώρα είναι πολύ ευρύτερο. Από ψυχολογικό και ανθρωπολο­γικό που ήταν, εξελίσσεται σε μεταφυσικό και κοσμικό. Πρέπει να τονισθεί ότι ο Χριστιανισμός είχε ήδη προσδώσει στην λέξη πνεύμα μεταφυσικές ιδιό­τητες και καθιστούσε το ανθρώπινο πνεύμα συγγε­νές προς το θείο πνεύμα. Δι’ αυτού ο άνθρωπος συγγενεύει προς τον Θεό. Στην πράξη πά­ντως τα όρια μεταξύ των λέξεων ψυχής και πνεύ­ματος είναι πολύ ρευστά και συγκεχυμένα. Και οι δύο αυτές λέ­ξεις καταντούν συνώνυμες αλλά και οι δύο διαχωρί­ζονται εννοιολογικά από το υλικό σώμα. Όμως παρά ταύτα υπάρχει η εξής εννοιολογική δια­φορά:  Η μεν ψυχή και τα εις αυτήν αναφερό­μενα, αντιπροσω­πεύουν μίαν παθητική κατάσταση, ενώ το πνεύμα αλλά και οι όροι νους και νόηση εξυπακούουν ενεργό δράση. Μέσα στα ρεύ­ματα της νεωτέρας Φι­λοσοφίας το περιεχόμενο του όρου πνεύμα διαφορο­ποιεί­ται αναλόγως. Από πνεύμα ατομικό διευρύνθηκε σε πνεύμα υπερατομικό, πνεύμα της ανθρωπότητας και σε πνεύμα του Σύ­μπαντος. Δεν έλειψε ακόμη και η χριστιανική θεώ­ρηση ότι το πνεύμα δεν είναι κτήμα του πρώτου τυ­χόντος, δεν εί­ναι κτήμα του οποιουδήποτε άνθρω­που, αλλά είναι θείο δώρο παρεχόμενο σε εκλεκτούς. Οι εκπρόσωποι μάλιστα αυτής της θρησκείας εξέτα­σαν το πρόβλημα του πνεύματος σε σχέση και προς το πρόβλημα της αθανασίας. Σχετικώς υποστηρί­χθηκε υπό των περισσοτέ­ρων, ότι μόνον η ανωτέρα πνευματική ζωή είναι αθάνατος, ενώ ο κα­τώτερος ψυχικός βίος είναι φθαρτός και παροδικός όσο και το σώμα.

Επίσης είναι αυτονόητον ότι το πνεύμα δια­κρίνεται τόσο σε υποκειμενικό, όταν αναφέρεται στο πνεύ­μα του κάθε ατόμου, όσο και σε αντικειμε­νικό, όταν α­ναφέρεται στο σύνολον των πνευματι­κών δημιουργημάτων μιας ομάδας ανθρώπων π.χ. δη­μιουργημά­των που αφορούν την επιστήμη, την τέχνη, τη θρη­σκεία και γενικότερα σε ότι αφορά στο πνεύμα του πολιτισμού.

Ερευνήθηκε επίσης η σχέση του πνεύματος προς την Φύση, αλλά και εδώ οι απόψεις επηρεά­σθηκαν από τις μεταφυσι­κές λογικές των διαφόρων ερευνητών με αποτέλεσμα να διατυ­πωθούν πολλές διαφορετικές απόψεις. Έτσι, άλλοι δέχονται αμοι­βαία εξάρτηση με­ταξύ Φύσεως και πνεύματος, άλλοι διαβλέ­πουν στο Σύμπαν βαθμιαία επικράτηση του πνεύματος επί της ύλης, άλλοι θεωρούν την Φύση εμπόδιο στο πνεύ­μα,  ενώ κάποιοι θεω­ρούν την Φύση ως αναγκαίο μέ­σον δια να επιτυγχάνει το πνεύμα όσα εκάστοτε θέτει προ αυτού ως σκοπούς του, ορισμένοι πάλι θεωρούν την Φύση ως ένα προϊόν του πνεύματος και άλλοι, αντι­στρόφως, θε­ωρούν το πνεύμα και τα πνευματικά δημιουργή­ματα του πολι­τισμού ως προ­ϊόντα της ύλης. Όλες αυτές οι απόψεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι επι­κρατεί πλήρης σύγχυση!

Κατά τους αποκρυφιστές, το πνεύμα ουσια­στικά δεν εί­ναι διάφορο της ύλης, αφού και τα δύο μαζί αποτελούν εκδή­λωση του μοναδικού, του απο­λύτου το όποιον κατ’ αυτούς είναι η ΖΩΗ, αφού ούτε το πνεύμα μπορεί να υπάρξει χωρίς την ύλη, ούτε η ύλη χωρίς το πνεύμα, γιατί η ΖΩΗ, κατά τους αποκρυφι­στές, είναι μία διττότητα που περιλαμβά­νει και πνεύμα και ύλη. Πνεύμα και Ύλη είναι οι δύο πόλοι, μεταξύ των οποίων πλέκεται το δράμα του κό­σμου των φαινομένων. Πέραν όμως των φαι­νο­μένων αυτών, πέραν του χω­ρισμού, υπάρχει η μοναδική τους κα­ταγωγή και αιτία που είναι  το απόλυτον.

Κατά τους πνευματιστές, σε κάθε υλικό σώμα ενυπάρχει πνεύμα και είναι εντελώς διάφορο και ανεξάρτητο από το σώμα. Το πνεύμα είναι κάτι άυλο, το οποίον προϋπήρχε του σώματος, αλλά και επιζεί μετά την φθορά του σώματος, περιβεβλημένο όμως τότε από το περίπνευμα (μια ημιυλική ουσία σχεδόν λευκή και διαφανή). Το πνεύμα, χάριν του πε­ριπνεύματος, διατηρεί ανάμνηση της ζωής και μπορεί να επικοινωνεί μετά των ζώντων υπό ορι­σμένες συνθήκες. Κα­τά τους πνευματιστές, κάθε αυ­τοτελές πνεύμα εξελίσσεται διαρκώς, βαίνον προς ανώτερη τελειοποίηση του μέσω της διαδικασίας της μετενσαρκώ­σεως. Δηλαδή για να επιτύχει την εξέ­λιξη του περνάει μέσα από διάφορα υλικά σώ­ματα, αναλόγως του βαθμού της εξελίξεως του. Υπάρχει λοιπόν, κατ’ αυτούς, ένας κόσμος πνευ­μάτων δια­φόρου καθαρότητας. Διακρίνονται σε πνεύ­ματα ανώτερα και κατώτερα, σε αγαθά και πονηρά κλπ  τα οποία ενσαρκώνονται κάθε φορά σε ανάλογα υλικά σώματα και με­τά τον θάνατον του κάθε υλι­κού σώματος μετενσαρκώνονται και πάλιν, αναλό­γως της βελτιώσεως ή της χειροτερεύσεως την οποία πέτυχαν κατά την εκάστοτε ενσάρ­κωση.

Στην σύγχρονη εποχή η λέξη «πνεύμα» χρη­σιμοποιείται με πολλές έννοιες όπως π.χ.  νους, η δύναμη και ικανότητα να κατανοεί και αντιλαμβά­νεται κανείς και  κατ’ επέκταση,  η ευ­φυΐα, η ικανό­τητα του νοείν ταχέως και ορθώς. Επίσης σημαίνει α) κάθε ιδιαιτέρα κλίση και ροπή προς ορισμένο τομέα ενεργείας π.χ. «το εμπορικό πνεύ­μα» β) την ιδιά­ζουσα ψυχική και διανοη­τική κατάσταση π.χ. «πνεύ­μα ανήσυχο», την επικρατούσα νοο­τροπία «το πνεύμα της εποχής» γ) το πραγματικό νόημα, το κατ’ αλήθεια περιεχόμενο, την ουσία, την πραγμα­τική πρόθεση π.χ. «το πνεύμα του συγγρα­φέως» δ) την πρόθεση σε αντίθεση προς το γραμμένο π.χ. «το πνεύμα του νόμου είναι τελείως διάφορο προς το γράμμα». Από την προαναφερθείσα περιγραφή συ­νάγεται ότι η λέξη πνεύμα έχει ευρύ­τατο πεδίο εν­νοιών στην καθημερινή χρήση της.

Τι είναι όμως πνεύμα κατά την σύγχρονη φι­λοσοφική αντίληψη; Η αντικειμενική απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα είναι πολύ δύσκολη, και μόνον μια υποκειμενική απάντηση μπορεί να δοθεί, έχουσα σχέση και με τις προσωπικές αντιλήψεις αυ­τού που το ορίζει. Έτσι πνεύμα, μετά την διευκρί­νιση αυτή, είναι:

α) Η αιθέρια ουσία δηλαδή η αμέριστη ή συ­νεχής ουσία.

β) Ψυχή διαθέτουσα οργανισμό, δηλαδή ψυχή διανοού­μενη.

Στυλιανός  Τάκας

 


[1] Επ’ αυτού μπορεί ο αναγνώστης να βρει περισσότερα στα λεξικά.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: